Leren moet leuk zijn. Het is een uitspraak die regelmatig terugkomt in gesprekken over goed onderwijs. We willen leerlingen motiveren, enthousiasmeren en betrekken bij wat ze leren. Daarom zoeken leraren naar aantrekkelijke werkvormen, interactieve lessen en manieren om moeilijke leerstof toegankelijk te maken. Maar zijn we soms te veel bezig met het leuk maken van leren? Want wie iets nieuws wil begrijpen, moet ook oefenen, fouten maken en doorzetten wanneer het even tegenzit. Misschien moeten we leerlingen niet voortdurend beschermen tegen moeilijke momenten, maar hen juist leren hoe ze daarmee kunnen omgaan.
Leren is niet altijd comfortabel
Wie een nieuwe vaardigheid leert, ontdekt al snel dat vooruitgang niet vanzelf gaat. Denk aan een leerling die moeite heeft met breuken, een kind dat leert lezen of een student die een ingewikkelde theorie probeert te begrijpen. Begrijpen kost tijd en soms zijn meerdere pogingen nodig voordat iets lukt. Dat kan frustrerend zijn, maar betekent niet automatisch dat het onderwijs tekortschiet.
Toch bestaat de neiging om leeractiviteiten aan te passen zodra leerlingen afhaken of aangeven dat iets moeilijk is. Een opdracht wordt eenvoudiger gemaakt, er komt een aantrekkelijkere werkvorm of de leraar biedt extra ondersteuning. Dat kan verstandig zijn, maar niet iedere moeilijkheid hoeft direct te worden weggenomen.
Er bestaat namelijk een belangrijk verschil tussen leerlingen helpen om iets te leren en het leerproces zo gemakkelijk maken dat zij nauwelijks nog worden uitgedaagd. Goed onderwijs vraagt daarom om een evenwicht tussen ondersteuning en uitdaging. Leerlingen moeten niet aan hun lot worden overgelaten, maar ook de ruimte krijgen om zelf oplossingen te ontdekken.
Wat zegt de wetenschap over moeite doen?
Binnen de cognitieve psychologie bestaat het begrip desirable difficulties, oftewel wenselijke moeilijkheden. Onderzoekers Robert en Elizabeth Bjork gebruiken dit begrip voor leeromstandigheden die op korte termijn meer inspanning vragen, maar het onthouden en toepassen van kennis op langere termijn kunnen verbeteren.
Een bekend voorbeeld is het actief ophalen van eerder geleerde informatie. Leerlingen die zichzelf proberen te herinneren wat ze hebben geleerd, ervaren dat vaak als moeilijker dan wanneer ze dezelfde tekst opnieuw lezen. Toch kan deze actieve manier van oefenen bijdragen aan beter onthouden.
Ook het spreiden van oefenmomenten over meerdere dagen kan effectief zijn. Leerlingen moeten dan telkens opnieuw nadenken over eerder behandelde stof. Dat vraagt meer inspanning dan alles achter elkaar oefenen, maar kan het leren versterken.
Daarbij geldt wel een belangrijke voorwaarde. Niet iedere moeilijkheid is automatisch leerzaam. Wanneer leerlingen onvoldoende voorkennis hebben of opdrachten veel te ingewikkeld zijn, kan de belasting juist te groot worden. De uitdaging moet aansluiten bij wat een leerling met passende begeleiding kan bereiken.
Motivatie ontstaat niet alleen door plezier
Plezier kan een krachtige motivatie zijn om te leren. Een enthousiaste leraar, een aansprekend onderwerp of een interessante opdracht kan leerlingen nieuwsgierig maken. Maar motivatie ontstaat niet uitsluitend doordat een activiteit leuk is.
Ook het ervaren van vooruitgang kan motiveren. Een leerling die na meerdere pogingen eindelijk een moeilijke som begrijpt, ervaart dat inspanning resultaat oplevert. Dat gevoel van competentie kan bijdragen aan het vertrouwen om nieuwe uitdagingen aan te gaan.
Daarom is het waardevol om leerlingen niet alleen complimenten te geven voor goede resultaten, maar ook gerichte feedback op hun aanpak. Wat ging beter dan de vorige keer? Welke strategie werkte? En wat kan de leerling bij een volgende opdracht anders doen? Dat betekent overigens niet dat leraren voortdurend moeten benadrukken dat hard werken vanzelf tot succes leidt. Soms heeft een leerling vooral behoefte aan duidelijkere uitleg, andere oefenstof of aanvullende ondersteuning. Doorzettingsvermogen werkt het beste wanneer leerlingen beschikken over de kennis en strategieën om daadwerkelijk verder te komen.
De valkuil van voortdurend vermakelijk onderwijs
Digitale hulpmiddelen, educatieve spellen en interactieve werkvormen bieden interessante mogelijkheden. Ze kunnen leerlingen betrekken bij de les en helpen om abstracte onderwerpen begrijpelijk te maken. Toch is het verstandig om kritisch te blijven kijken naar het doel van zulke activiteiten.
Een les waarin leerlingen enthousiast deelnemen, is niet automatisch een les waarin veel wordt geleerd. Andersom kan een rustige les met uitleg, zelfstandig oefenen en herhaling bijzonder waardevol zijn, ook wanneer leerlingen die minder spannend vinden.
Voor onderwijsprofessionals is daarom een belangrijke vraag: kiezen we een werkvorm omdat leerlingen ervan leren, of vooral omdat we verwachten dat ze deze leuk vinden?
Dat betekent niet dat plezier en leren tegenover elkaar staan. Juist wanneer leerlingen merken dat ze moeilijke leerstof steeds beter beheersen, kan leren aantrekkelijk worden. Het gaat erom dat de gekozen werkvorm het leerdoel ondersteunt en niet andersom.
Fouten maken moet weer normaal worden
Een andere belangrijke voorwaarde voor leren is een omgeving waarin leerlingen fouten durven maken. Wie bang is om iets verkeerd te doen, zal minder snel een moeilijke opdracht proberen. Daarom speelt de houding van de leraar een grote rol.
Fouten kunnen waardevolle informatie opleveren over wat een leerling al begrijpt en waar nog ondersteuning nodig is. Door samen te onderzoeken waarom een antwoord niet klopt, ontstaat ruimte voor verdieping. Daarbij helpt het wanneer leraren laten zien dat fouten onderdeel zijn van leren, zonder ze automatisch als iets positiefs te presenteren.
Niet iedere fout leidt immers vanzelf tot inzicht. Leerlingen hebben duidelijke feedback nodig om verkeerde denkstappen te herkennen en hun aanpak te verbeteren. Ook moeten zij voldoende vertrouwen ervaren om opnieuw een poging te wagen.
Een veilige leeromgeving betekent dus niet dat leerlingen nooit onzekerheid of frustratie ervaren. Het betekent dat zij weten dat ze ondersteuning krijgen wanneer iets niet meteen lukt.
De kunst van het juiste moment helpen
Voor leraren ligt de uitdaging in het bepalen wanneer ondersteuning nodig is en wanneer leerlingen nog even zelfstandig verder kunnen. Dat vraagt om kennis van de leerstof, inzicht in het niveau van leerlingen en aandacht voor signalen tijdens de les.
Bij nieuwe of ingewikkelde onderwerpen is duidelijke instructie vaak noodzakelijk. Naarmate leerlingen meer kennis opbouwen, kan de ondersteuning geleidelijk worden afgebouwd. Zo krijgen zij steeds meer verantwoordelijkheid voor hun eigen leerproces.
Ook gerichte vragen kunnen helpen. In plaats van direct het antwoord te geven, kan een leraar vragen welke stap al duidelijk is of welke eerder geleerde kennis bruikbaar kan zijn. Daarmee blijft de leerling actief betrokken bij het oplossen van het probleem.
De bedoeling is niet om leerlingen zo lang mogelijk te laten worstelen. De kunst is om ondersteuning te bieden wanneer die nodig is, zonder iedere denkstap over te nemen.
Goed onderwijs hoeft niet altijd gemakkelijk te voelen
Misschien moeten we anders gaan kijken naar wat een goede les is. Niet iedere leerling hoeft na afloop te zeggen dat het leuk was. Soms is het minstens zo waardevol wanneer een leerling aangeeft dat iets moeilijk was, maar uiteindelijk wel is gelukt.
Onderwijs draait immers niet alleen om betrokkenheid en plezier, maar ook om kennisontwikkeling, zelfstandigheid en het leren omgaan met uitdagingen. Dat vraagt om duidelijke instructie, passende oefening en de ruimte om fouten te maken.
Voor onderwijsprofessionals betekent dit dat zij niet iedere moeilijkheid hoeven weg te nemen. Wel moeten zij zorgvuldig bepalen welke inspanning leerlingen verder helpt en wanneer extra ondersteuning nodig is.
Misschien is de belangrijkste les die we leerlingen kunnen meegeven wel dat iets niet meteen gemakkelijk of leuk hoeft te zijn om de moeite waard te zijn.
Meer lezen over leren, motivatie en cognitieve psychologie
Meer lezen over deze onderwerpen? Lees dan eens verder bij het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO) dat maakt wetenschappelijke kennis toegankelijk voor onderwijsprofessionals en biedt inzichten biedt in effectieve didactiek. Ook Onderwijskennis verzamelt onderzoeksresultaten over onder andere motivatie, leerstrategieën en effectieve instructie. Daarnaast biedt The Learning Scientists praktische uitleg over wetenschappelijk onderbouwde leerstrategieën, zoals gespreid oefenen en actief ophalen van kennis. Deze bronnen helpen leraren om bewuste keuzes te maken tussen uitdaging, ondersteuning en leerplezier.
