Duurzaamheid is geen checklist die je af kan vinken

Duurzaamheid krijgt steeds meer aandacht in het onderwijs, maar hoe geef je er als onderwijsprofessional écht invulling aan? Volgens lector Biljana Pešalj van Fontys moeten we af van het idee dat duurzaamheid een reeks taken is die je kunt afvinken. In plaats daarvan vraagt het om een fundamenteel andere manier van denken en doen. In dit artikel ontdek je hoe je duurzaamheid als doorlopende leerlijn integreert in je onderwijspraktijk, met praktische voorbeelden en direct toepasbare tips.

Weg met de duurzaamheidschecklist

Een zonnepaneel op het dak, een les over recycling, een groen schoolplein – het zijn mooie initiatieven, maar vaak blijven ze losstaande acties. Duurzaamheid wordt dan een projectje in plaats van een manier van werken. Pešalj stelt dat veel scholen wel wíllen verduurzamen, maar dat ze blijven hangen in losse initiatieven die geen echte systeemverandering teweegbrengen.

‘Duurzaamheid vraagt om het herontwerpen van systemen, niet om het aanvinken van maatregelen,’ aldus Pešalj.

Systeemdenken: van lesprogramma naar leercultuur

Wat betekent systeemdenken voor het onderwijs? Het betekent dat je duurzaamheid niet ziet als apart vak, maar als rode draad. Bijvoorbeeld:

• Bij economie leren studenten de impact van consumptie op de keten.
• In biologie bespreken leerlingen de samenhang tussen biodiversiteit en klimaatverandering.
• Bij burgerschap onderzoeken studenten hoe beleid duurzame ontwikkeling kan ondersteunen.

Door duurzaamheid te verbinden aan de inhoud van bestaande vakken, ontstaat er samenhang. Studenten leren niet alleen wat duurzaamheid is, maar ook hóé je ermee werkt.

Van kennis naar inzicht

Systeemdenken nodigt uit om verder te kijken dan directe oorzaken en zichtbare gevolgen. Studenten ontdekken dat keuzes op één gebied – zoals logistiek, productontwerp of energiegebruik – invloed hebben op andere domeinen. Dit vraagt om het aanleren van integratief denken: verbanden leggen, perspectieven combineren en lange termijn-effecten meewegen. Door te werken met praktijkvoorbeelden of simulaties leren studenten niet alleen feiten, maar ook om duurzame keuzes af te wegen in een complexe context. Dit versterkt hun probleemoplossend vermogen en vergroot hun handelingsperspectief – vaardigheden die essentieel zijn voor een duurzame toekomst.

Circulaire transities: voorbeelden uit de klas

1. Ontwerp je eigen circulaire product

Laat studenten in groepjes een alledaags gebruiksvoorwerp herontwerpen. Denk aan een pen, tas of koffiebeker. Ze onderzoeken:

• Waar komen de grondstoffen vandaan?
• Kan het product hergebruikt of gerepareerd worden?
• Hoe zit het met transport en verpakking?

2. Duurzame schooldag organiseren

Betrek studenten bij het organiseren van een ‘Duurzame Dag’. Zij kiezen thema’s (voedsel, energie, kleding), nodigen sprekers uit en presenteren hun bevindingen. Zo werken ze aan communicatie, organisatie én duurzaamheid.

3. Bedrijfsanalyse: hoe duurzaam is jouw stageplek?

Laat studenten tijdens hun stage de duurzaamheid van hun werkplek onderzoeken. Denk aan energiegebruik, afvalstromen, inkoopbeleid en personeelsbeleid. Ze presenteren verbeterideeën aan hun stagebegeleider.

Handvatten voor jouw school

Wil je zelf aan de slag met duurzaamheid in je lessen of projecten? Gebruik dan deze concrete handvatten:

• Start klein, denk groot: begin met één thema, bijvoorbeeld afval of voedsel, en breid later uit naar bredere thema’s zoals circulariteit of energietransitie.
• Integreer vakoverstijgend: werk samen met collega’s van andere vakken en ontwerp gezamenlijke projecten.
• Gebruik de SDG’s (Sustainable Development Goals): laat studenten werken aan echte vraagstukken gekoppeld aan de 17 werelddoelen.
• Maak impact meetbaar: laat studenten de CO?-besparing of grondstofreductie berekenen van hun project.
• Werk samen met de omgeving: betrek lokale ondernemers, gemeente of maatschappelijke organisaties bij duurzame opdrachten.

De rol van docenten en schoolleiders

Onderwijsprofessionals zijn sleutelpersonen in de transitie. Als docent bepaal je hoe duurzaamheid terugkomt in de les. Als schoolleider geef je ruimte en prioriteit aan duurzame ontwikkeling. Enkele tips:

• Faciliteer tijd en ruimte voor teamontwikkeling en duurzaamheidstrainingen.
• Beloon duurzame initiatieven van collega’s of studenten.
• Veranker duurzaamheid in beleid: van lesroosters tot inkoop en faciliteiten.

Leiderschap en voorbeeldgedrag

Zowel leraren als schoolleiders vervullen een voorbeeldfunctie. Hun houding, keuzes en prioriteiten geven richting aan de cultuur binnen de school. Als duurzaamheid zichtbaar wordt in hoe de organisatie zelf handelt – bijvoorbeeld door energiezuinig gebouwbeheer, een duurzaam kantinebeleid of maatschappelijke stages – dan versterkt dat de geloofwaardigheid van het onderwijs. Ook het stimuleren van professionele leergemeenschappen rond duurzaamheid, waarin collega’s elkaar inspireren en kennis delen, draagt bij aan structurele verankering. Door gezamenlijk te reflecteren op de koers van de school en ruimte te bieden voor experiment en vernieuwing, ontstaat een voedingsbodem waarin duurzame ontwikkeling echt kan groeien.

Van losse actie naar lerende beweging

Duurzaamheid vraagt om doorlopende reflectie. Wat werkt? Wat niet? Waar kunnen we verbeteren? Laat studenten en collega’s ervaringen delen en inspireer elkaar. Organiseer bijvoorbeeld een maandelijks duurzaamheidsmoment waarin initiatieven worden gepitcht of besproken.

Zo wordt duurzaamheid geen project op de agenda, maar onderdeel van het DNA van je school.

Meer lezen over circulaire transities

Ben je benieuwd hoe andere scholen duurzaamheid inbedden in hun onderwijspraktijk? Lees dan het artikel over lector Biljana Pešalj op Fontys Bron, waarin zij pleit voor systeemdenken in plaats van losse vinkjes. Wil je concrete tools en praktijkvoorbeelden voor in de klas? Kijk dan eens naar hoe de Sustainable Development Goals worden ingezet in verschillende lesvormen. Voor wie werkt in het mbo is het overzicht op Duurzaam MBO een goede inspiratiebron.

Daarnaast vind je op Onderwijscommunity.nl een doorlopende serie over de ‘Whole School Approach’, met artikelen en schoolvoorbeelden rond duurzaamheid als integraal onderdeel van onderwijsontwikkeling.