Tags: AI in het onderwijs, basisvaardigheden, didactiek, toetsing, zelfstandig leren

AI in het onderwijs: wat moet een leerling nog zelf kunnen?

Betere resultaten met AI betekenen niet automatisch dat leerlingen zelfstandig meer kunnen. Door leerdoelen scherp te formuleren en ook zonder AI begrip en toepassing te beoordelen, houden docenten zicht op het leren.

Een leerling kan met AI een betoog schrijven, een som oplossen en een hoofdstuk samenvatten. Dat maakt een oude onderwijsvraag opnieuw actueel: wat moet je zelf beheersen als een hulpmiddel het werk kan uitvoeren? Alleen leren om goede vragen aan een chatbot te stellen, is daarvoor onvoldoende. Leerlingen moeten ook kunnen beoordelen of het antwoord klopt, begrijpen hoe het tot stand komt en de kennis in een andere situatie gebruiken. Juist daarvoor hebben zij eigen kennis en oefening nodig. AI in het onderwijs vraagt daarom om scherpe keuzes over welk denkwerk je laat ondersteunen en welk denkwerk leerlingen zelf moeten blijven doen.

Het antwoord is beschikbaar, de vaardigheid nog niet

Het artikel ‘Drie vragen over AI’ van Van12tot18 wijst op het verschil tussen een goed resultaat en daadwerkelijk leren. Dat verschil verdient meer aandacht bij het ontwerpen van opdrachten. Een samenvatting kan bijvoorbeeld een hulpmiddel zijn om snel te weten waar een tekst over gaat. Zelf samenvatten kan ook het leerdoel zijn: hoofd- en bijzaken onderscheiden en verbanden leggen. In het tweede geval neemt een kant-en-klare AI-samenvatting precies de oefening over waarvoor de opdracht bedoeld was. Dezelfde toepassing kan dus behulpzaam zijn bij de ene opdracht en het leerproces doorkruisen bij de andere.

Wat gebeurt er als de hulp verdwijnt?

Een experiment van Bastani en collega’s, gepubliceerd in PNAS, maakt dat onderscheid concreet. Bijna duizend leerlingen op een middelbare school in Turkije oefenden met wiskunde, met of zonder AI-ondersteuning. De onderzoekers vergeleken onder meer een algemene chatvariant met een speciaal ingerichte tutor die het leerproces moest begeleiden. Tijdens het oefenen presteerden leerlingen met AI beter. Bij een daaropvolgende toets zonder AI scoorde de groep met de algemene chatvariant echter gemiddeld 17 procent lager dan de controlegroep. Bij de begrensde tutor vonden de onderzoekers geen statistisch aantoonbaar verschil met de controlegroep op die zelfstandige toets.

Dat onderzoek bewijst niet dat iedere chatbot bij ieder vak tot minder leren leidt. Het ging om een specifieke school, wiskundige leerstof en een beperkte onderzoeksperiode. Bovendien lieten de twee AI-varianten verschillende uitkomsten zien. Wel maakt het onderzoek duidelijk waarom alleen kijken naar oefenresultaten onvoldoende is. Een leerling kan met ondersteuning verder komen zonder dezelfde vooruitgang zelfstandig te kunnen laten zien. Voor de lespraktijk volgt daaruit een bruikbare vraag: wat kan deze leerling nog wanneer de hulp wordt verminderd?

Zonder vakkennis is controleren lastig

Vaak klinkt het advies dat leerlingen AI-antwoorden kritisch moeten controleren. Maar waar moet een leerling op letten als die het onderwerp nog nauwelijks kent? Een onjuist historisch verband kan overtuigend klinken en een verkeerde berekening kan overzichtelijk zijn uitgewerkt. Om zulke fouten te herkennen, moet een leerling relevante begrippen, feiten en werkwijzen beheersen. Basiskennis krijgt daarmee een extra functie: zij helpt om digitale antwoorden op waarde te schatten. Een praktische vertaling is om leerlingen eerst met behandelde leerstof te laten controleren, voordat zij ingewikkelde AI-uitkomsten zelfstandig moeten beoordelen.

Bescherm het denkwerk dat je wilt ontwikkelen

Een bruikbaar uitgangspunt voor docenten is om per opdracht te benoemen welke denkhandeling leerlingen moeten oefenen. Gaat het om argumenteren, dan moeten leerlingen zelf argumenten afwegen en hun conclusie verdedigen. Gaat het om schrijven, dan verdienen ook het ordenen van ideeën en het formuleren van zinnen oefentijd. Een docent kan AI ondertussen inzetten voor een andere taak, zoals het aandragen van een tegenvoorbeeld. De leerling onderzoekt vervolgens of dat voorbeeld het eigen standpunt werkelijk verzwakt. Zo wordt de rolverdeling tussen leerling en hulpmiddel onderdeel van het lesontwerp.

Stel dat leerlingen bij geschiedenis oorzaken van een revolutie onderzoeken. Laat hen eerst op basis van lesmateriaal een eigen verklaring schrijven. Daarna vergelijken zij die met een AI-antwoord en benoemen zij ontbrekende informatie, twijfelachtige verbanden en verschillen in nadruk. Vervolgens passen zij hun verklaring aan met verwijzingen naar gecontroleerde bronnen. In een volgende les leggen zij zonder chatbot een vergelijkbaar historisch verband uit. Dit is een voorstel voor een lesaanpak: de zelfstandige vervolgopdracht helpt zichtbaar maken wat van de oefening is blijven hangen.

Hulp moet passen bij de leerling

Zelfstandig leren betekent niet dat leerlingen alles meteen zonder ondersteuning moeten doen. Wie vastloopt, kan juist uitleg, een voorbeeld of gerichte feedback nodig hebben. Het verschil zit in wat die hulp vervolgens mogelijk maakt. Kan de leerling daarna zelf een volgende stap zetten, of blijft voor iedere stap een nieuw antwoord nodig? Ook de OECD Digital Education Outlook 2026 benadrukt het belang van een duidelijk didactisch doel bij AI-gebruik. Voor docenten betekent dit dat zij de hoeveelheid hulp moeten kunnen aanpassen en geregeld moeten nagaan wat een leerling zelfstandig begrijpt.

Laat zelfstandigheid de doorslag geven

Wat leerlingen zelf moeten kunnen, hangt af van het vak, hun ontwikkeling en het leerdoel. Scholen kunnen daarom beter per leerdoel bespreken welke kennis en vaardigheden zonder AI aantoonbaar moeten zijn. Daarnaast kunnen zij vaststellen wanneer werken mét AI juist onderdeel van de beoogde vaardigheid is. Beide vragen verdienen een eigen plek in opdrachten en beoordeling. Een verzorgd eindproduct blijft waardevol, maar krijgt meer betekenis naast uitleg, toepassing en zelfstandig werk. Zo wordt zichtbaar of AI leerlingen helpt om uiteindelijk meer zelf te kunnen.

Meer lezen over AI in het onderwijs

Het bronartikel van Van12tot18 plaatst AI in het bredere gesprek over onderwijskwaliteit. Het onderzoek van Bastani en collega’s laat zien waarom prestaties met hulp en zelfstandig leren afzonderlijk onderzocht moeten worden. De OECD Digital Education Outlook 2026 bespreekt onderzoek naar verschillende onderwijstoepassingen. Lees die bevindingen steeds met aandacht voor de onderzochte leerlingen, taken en omstandigheden. Gebruik ze vervolgens om gerichte vragen te stellen over de eigen lespraktijk.

Tags: AI in het onderwijs, basisvaardigheden, didactiek, toetsing, zelfstandig leren
Je moet ingelogd zijn op om een reactie te plaatsen.

Ook Interessante Artikelen

Whitepaper arbeidsmarkt

Whitepaper onderwijs arbeidsmarkt

Whitepaper digitale toepassing didactiek

didactiek download

Whitepaper Werkstress de baas

HR download onderwijs

Whitepaper Hybride leeromgeving

Leeromgeving download

Whitepaper maatschappij

Maatschappij onderwijs download

Whitepaper onderwijsontwikkeling

onderwijsontwikkeling download

Whitepaper effectief afstandsonderwijs

Onderwijs organiseren download

Whitepaper professionalisering

onderwijs professionalisering download

ICT-gebruik in het onderwijs

Onderwijs Technologie download

Bezoeker!

Vacatures

Kalender

Blijf op de hoogte

WORD LID

Met Onderwijscommunity maken we het werkveld iedere dag een stukje beter en mooier. Meld je gratis aan als lid, maak verbinding, haal én breng kennis, maak je eigen ledenprofiel, connect met andere leden en meer.

PUBLICEER

Heb je een uniek en interessant artikel geschreven en denk je dat deze interessant kan zijn voor de leden van Onderwijscommunity? Stuur deze dan in via het formulier en wij gaan er mee aan de slag.