De leesvaardigheid van Nederlandse 15-jarigen blijft dalen. De oplossing vraagt niet om één nieuw project, maar om meer aandacht voor lezen tijdens de hele schoolweek.
We praten er al jaren over. Kinderen lezen minder, jongeren hebben moeite met langere teksten en scholen zoeken naar manieren om het tij te keren. Toch zijn de nieuwste cijfers opnieuw slechter. Uit PISA 2025 blijkt dat 39 procent van de Nederlandse 15-jarigen het risico loopt onvoldoende geletterd het onderwijs te verlaten. Ook scoort Nederland opnieuw onder het Europese gemiddelde. Dat is geen kleine tegenvaller meer, maar een ontwikkeling die het hele onderwijs aan het denken moet zetten.
Het pijnlijke aan deze cijfers is dat ze niet uit de lucht komen vallen. De leesvaardigheid van Nederlandse jongeren daalt al langer en daar is de afgelopen jaren veel over geschreven, onderzocht en vergaderd. Basisvaardigheden staan hoog op de politieke agenda en ook scholen besteden steeds meer aandacht aan taal en lezen. Toch laat PISA 2025 opnieuw een daling zien. Niet alleen in het vmbo, maar ook onder leerlingen op de havo en het vwo zijn de gemiddelde leesprestaties achteruitgegaan. Het probleem laat zich dus niet eenvoudig beperken tot één groep leerlingen of één type onderwijs.
Dat maakt de vraag ongemakkelijk, maar wel nodig: waarom lukt het ons nog niet om de daling te stoppen? Een simpel antwoord is er niet. Jongeren groeien op met smartphones, sociale media en een vrijwel eindeloze stroom korte informatie, terwijl ook de manier waarop op school met teksten wordt gewerkt een rol speelt. Daarnaast zijn er grote verschillen tussen wat leerlingen van huis uit meekrijgen. Het probleem heeft niet één oorzaak en dus bestaat er ook geen snelle oplossing. Wie één schuldige aanwijst, maakt het probleem kleiner dan het is.
Bij leesvaardigheid denken we al snel aan het vak Nederlands. Maar een leerling die een tekst niet goed begrijpt, merkt dat tijdens de hele schooldag. Een ingewikkelde vraag bij wiskunde, een tekst over klimaat bij aardrijkskunde of een hoofdstuk uit het biologieboek vraagt allemaal om leesvaardigheid. Wie de tekst niet begrijpt, kan zijn kennis van het vak soms nauwelijks laten zien. Daarmee wordt een leesachterstand al snel ook een leerachterstand.
Buiten school wordt dat verschil alleen maar groter. Jongeren moeten later een arbeidscontract kunnen lezen, informatie van de overheid begrijpen en beoordelen of een online bericht betrouwbaar is. Ook bij het aanvragen van een opleiding, het afsluiten van een verzekering of het begrijpen van medische informatie speelt taal een grote rol. Goed kunnen lezen geeft mensen meer mogelijkheden om zelfstandig keuzes te maken. Daarom gaat de discussie over leesvaardigheid uiteindelijk over veel meer dan betere scores op een internationale toets.
Scholen hoeven ondertussen niet te wachten op het volgende landelijke actieplan. Er kan morgen al iets veranderen in de manier waarop leerlingen met teksten omgaan. Dat begint niet automatisch met een nieuwe leesmethode of een extra projectweek. Veel belangrijker is de vraag hoeveel leerlingen gedurende een normale schooldag werkelijk lezen. En dan gaat het niet om een paar regels op een scherm, maar om teksten waarbij zij moeten nadenken, verbanden leggen en nieuwe woorden tegenkomen.
Daar ligt een opdracht voor de hele school. De docent geschiedenis kan stilstaan bij moeilijke woorden in een bron, terwijl een docent techniek leerlingen kan helpen een instructie nauwkeurig te lezen. Bij biologie kan aandacht zijn voor de opbouw van een tekst en bij Nederlands kan juist ruimte ontstaan voor verhalen, boeken en langere teksten. Dat maakt niet iedere docent tot docent Nederlands. Het zorgt er wel voor dat leerlingen ervaren dat goed lezen overal nodig is.
Tegelijkertijd kunnen we niet om leesmotivatie heen. Een jongere die bijna nooit vrijwillig een boek of langere tekst pakt, maakt simpelweg minder leeskilometers. Dat merk je aan woordenschat, tekstbegrip en het gemak waarmee langere teksten worden verwerkt. Juist daarom is het jammer wanneer lezen op school vooral wordt gekoppeld aan opdrachten, toetsen en verplichte vragen. Wie lezen alleen ervaart als iets waarop je wordt beoordeeld, zal niet snel uit zichzelf verder willen lezen.
Een aantrekkelijke leesomgeving kan daarbij helpen. Denk aan een goede schoolbibliotheek, boeken die passen bij verschillende interesses en niveaus en leraren die zelf vertellen over wat ze lezen. Ook thuis speelt de omgeving een rol. Onderzoek naar leesopvoeding laat bijvoorbeeld zien dat middelbare scholieren die vaak zijn voorgelezen of samen met hun ouders lazen, gemiddeld beter presteren op leesvaardigheid. Niet iedere leerling krijgt die ervaring thuis mee. Juist daarom kan school een plek zijn waar iedere jongere toegang krijgt tot boeken, verhalen en interessante teksten.
Misschien zit daar wel de belangrijkste opdracht voor de komende jaren. We kunnen nieuwe doelen formuleren, onderzoeken laten uitvoeren en campagnes beginnen, maar uiteindelijk moet een leerling vooral vaak en goed lezen. Niet één maand per jaar en niet alleen tijdens Nederlands. Lezen moet een herkenbaar onderdeel worden van de schoolweek, met voldoende tijd en begeleiding. Dat klinkt bijna te eenvoudig, maar juist die dagelijkse praktijk bepaalt hoeveel ervaring leerlingen opbouwen.
Daarbij hoeft niet iedere school hetzelfde programma te volgen. Een vmbo-school kan andere teksten en werkvormen kiezen dan een vwo-school en in het basisonderwijs liggen weer andere kansen. Wel helpt het als een team samen bepaalt wat het onder goed leesonderwijs verstaat. Welke teksten willen we onze leerlingen meegeven? Hoe zorgen we dat moeilijke woorden niet meteen een muur vormen? En misschien wel de belangrijkste vraag: wanneer krijgen leerlingen bij ons daadwerkelijk de tijd om te lezen?
Een nieuwe daling van de leesvaardigheid kan gemakkelijk het volgende slechte onderwijsbericht in een lange rij worden. Even schrikken, deskundigen aan het woord en daarna weer door. Juist dat moeten we voorkomen. Als 39 procent van de 15-jarigen risico loopt onvoldoende geletterd het onderwijs te verlaten, is dat een signaal dat de huidige aanpak nog niet genoeg oplevert. Niet omdat leraren niets doen, maar omdat een probleem dat jarenlang is gegroeid ook jarenlang aandacht nodig heeft.
De oplossing zit waarschijnlijk niet in één nieuwe methode, één subsidie of één extra lesuur. Ze zit in duizenden momenten waarop een leerling een tekst krijgt, een boek openslaat, een moeilijk woord leert of ontdekt dat een verhaal de moeite waard is. Scholen kunnen die momenten bewust vaker creëren. Dat vraagt om tijd, goede boeken, deskundigheid en afspraken binnen het team. De PISA-cijfers zijn dan geen reden om moedeloos te worden, maar wel een duidelijke waarschuwing: wachten tot jongeren vanzelf weer meer en beter gaan lezen is geen strategie.
Wie meer wil weten over leesvaardigheid jongeren kan het artikel van de NOS over de nieuwste PISA-cijfers lezen. Stichting Lezen geeft daarnaast een uitgebreide duiding van de resultaten van PISA 2025 en bespreekt wat uit onderzoek bekend is over effectief leesonderwijs. Interessant is ook het overzicht over de invloed van leesopvoeding op leesvaardigheid. Deze informatie helpt je om verder te kijken dan alleen de percentages en geeft aanknopingspunten voor de praktijk. Want uiteindelijk is vooral de vraag belangrijk wat we morgen anders kunnen doen voor leerlingen die moeite hebben met lezen.
WORD LID
Met Onderwijscommunity maken we het werkveld iedere dag een stukje beter en mooier. Meld je gratis aan als lid, maak verbinding, haal én breng kennis, maak je eigen ledenprofiel, connect met andere leden en meer.
PUBLICEER
Heb je een uniek en interessant artikel geschreven en denk je dat deze interessant kan zijn voor de leden van Onderwijscommunity? Stuur deze dan in via het formulier en wij gaan er mee aan de slag.
